انتظار بدون استقامت معنا ندارد

قرآن کریم صرفاً کتاب هدایت به واسطه احکام نیست؛ در پرتو روایات اهل بیت(ع)، افق های تازه ای از معارف آن، از جمله حقیقت ولایت و مهدویت آشکار می شود. بسیاری از آیات قرآن در تفسیر و تأویل معصومان(ع)، با وجود مقدس حضرت ولی عصر(عج) پیوند یافته اند و تصویری عمیق تر از فرهنگ انتظار ارائه می کنند. خبرنگار ایکنا از اصفهان در سلسله گفت وگوهای «در پرتو آیات مهدوی» با علی اکبر توحیدیان، پژوهشگر قرآن، این آیات و روایات را از ابتدای قرآن، جزءبه جزء بررسی می کند تا نسبت قرآن با آخرین حجت الهی، روشن تر و دقیق تر تبیین شود.

ایکنا ـ در ادامه آیات سوره بقره و پس از بیان آیه 151 «وَلِأُتِمَّ نِعْمَتِی عَلَیْکُمْ»، مسیر بحث به تلاوت آیات و تزکیه و تعلیم کتاب و حکمت منتقل می شود. این آیه چه ارتباطی با ظهور حقیقت قرآن دارد؟

خداوند متعال در آیه 151 سوره بقره می فرماید: «کَمَا أَرْسَلْنَا فِیکُمْ رَسُولًا مِنْکُمْ یَتْلُو عَلَیْکُمْ آیَاتِنَا وَیُزَکِّیکُمْ وَیُعَلِّمُکُمُ الْکِتَابَ وَالْحِکْمَةَ وَیُعَلِّمُکُمْ مَا لَمْ تَکُونُوا تَعْلَمُونَ؛ همان گونه که در میان شما پیامبری از خودتان فرستادیم که آیات ما را بر شما می خواند، شما را پاک می کند، کتاب و حکمت می آموزد و آنچه را نمی دانستید، به شما تعلیم می دهد.»

بیشتر بخوانید:

یاران حضرت مهدی(عج)؛ از اجتماع 313 نفر تا برخورداری از بصیرت و فراست تحقق کامل ثقلین در حکومت جهانی حضرت مهدی(عج) «وجه الله»؛ کلید فهم جایگاه حضرت ولی عصر(عج) در آیات قرآن حکمت تکرار «إِیَّاکَ نَعْبُدُ» در نماز منسوب به حضرت ولی عصر(عج) جامعه منتظر به قرآن فهمان و عاملان به قرآن نیاز دارد امام زمان(عج) قرآن مجسم است قرآن و امام مهدی(عج)؛ دو جلوه از حقیقتی واحد

در این آیه چند مرحله مهم برای هدایت انسان بیان شده است؛ تلاوت آیات، تزکیه، تعلیم کتاب، تعلیم حکمت و آموختن حقایقی که انسان پیش از آن نمی دانسته است. بنابراین، ارتباط انسان با قرآن فقط به خواندن الفاظ آن محدود نمی شود. تلاوت، آغاز راه است و پس از آن باید فهم، تدبر، تزکیه و عمل شکل بگیرد.

از همین منظر، یکی از ابعاد مهم ظهور حضرت ولی عصر(عج)، ظهور حقیقت قرآن در زندگی انسان هاست. قرآن کریم امروز نیز در میان ما حضور دارد، اما بسیاری از معارف آن هنوز به صورت کامل در زندگی بشر تحقق پیدا نکرده است. در عصر ظهور، حقیقت بسیاری از آیات برای مردم آشکارتر می شود و معارف قرآن در عرصه فردی و اجتماعی تحقق بیشتری پیدا می کند.

در فرهنگ اهل بیت(ع)، امام معصوم(ع) مفسر حقیقی قرآن است. قرآن کریم کتابی است که آیات آن گاهی به صورت کلی و اجمالی بیان شده و برای فهم درست بسیاری از معارف آن، نیازمند مراجعه به اهل بیت(ع) هستیم. از همین رو در روایات، امام «قرآن ناطق» معرفی می شود؛ یعنی امام، حقیقت زنده و مجسم معارف قرآن است.

البته ناطق در این تعبیر به معنای صرفاً سخن گفتن نیست. وقتی در تعریف انسان گفته می شود حیوان ناطق، مقصود موجودی است که از عقل و قدرت تعقل و فهم برخوردار است. بنابراین، قرآن ناطق یعنی کسی که معارف قرآن را فهمیده، در وجود خود محقق کرده و در مقام تبیین و اجرای آن قرار دارد.

این نکته برای کسانی که با قرآن سروکار دارند، بسیار مهم است. ممکن است فردی حافظ قرآن باشد، آیات فراوانی تلاوت کند و در مسابقات قرآنی نیز موفق باشد؛ اما باید از خود بپرسد که چه میزان از قرآن را فهمیده و چه اندازه از آن را در زندگی خود جاری کرده است. قرآن زمانی در وجود انسان اثرگذار می شود که از مرحله زبان عبور کند و به قلب، رفتار و سبک زندگی او برسد.

ایکنا ـ در آیه 152 سوره بقره، خداوند می فرماید: «فَاذْکُرُونِی أَذْکُرْکُمْ وَاشْکُرُوا لِی وَلَا تَکْفُرُونِ.» این آیه چه پیامی درباره رابطه انسان با خداوند و فرهنگ انتظار دارد؟

این آیه یکی از زیباترین آیات قرآن در بیان رابطه میان بنده و پروردگار است. خداوند می فرماید: «پس مرا یاد کنید تا شما را یاد کنم و برای من شکرگزاری کنید و کفران نورزید.» این تعبیر، رابطه ای عمیق و عاشقانه را میان انسان و خداوند نشان می دهد؛ رابطه ای که در آن، ذکر انسان بی پاسخ نمی ماند. ضمیر متصل متکلم وحده (یاء) در عبارات «فَاذْکُرُونِی» و «وَاشْکُرُوا لِی»، حاکی از این رابطه نزدیک و صمیمی خدا و بنده است.

در قرآن کریم آیات دیگری هم وجود دارد که خداوند در آن ها با لحنی بسیار نزدیک و مستقیم، با همین ضمیر متکلم وحده با انسان سخن می گوید. یکی از نمونه های برجسته و مشهور آن، آیات پایانی سوره فجر است: «یَا أَیَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ، ارْجِعِی إِلَیٰ رَبِّکِ رَاضِیَةً مَرْضِیَّةً، فَادْخُلِی فِی عِبَادی، وَادْخُلِی جَنَّتِی.»

خداوند در این آیات می فرماید: «ای جان آرام یافته! به سوی پروردگارت بازگرد، در حالی که تو از او خشنودی و او از تو خشنود است. پس در میان بندگان من درآی و در بهشت من وارد شو.»

انسان اگر از امروز اهل ذکر و ارتباط با خداوند باشد، در حقیقت خود را برای چنین بازگشتی آماده می کند. ذکر، فقط تکرار یک عبارت با زبان نیست؛ بلکه به معنای زنده نگه داشتن یاد خدا در قلب و رفتار است. منتظران حقیقی امام زمان(عج) اهل ذکر و شکر هستند. از سوی دیگر، وقتی امام را «وجه الله»، «ولی الله»، «حجت الله» و «کلمة الله» می دانیم، ذکر الهی و شکر نعمت های او، به خصوص نعمت ولایت، از طریق یاد امام میسر می شود. به عبارت دیگر، یاد امام(عج) مصداق «ذکر الله» است و شکر الهی بر بزرگترین نعمت الهی، یعنی ولایت محقق می شود .

ایکنا ـ با توجه به اینکه انتظار در دوران غیبت با دشواری ها و آزمون های متعدد همراه است، آیه 153 سوره بقره چه راهکاری برای مؤمن ارائه می دهد؟

خداوند متعال در آیه 153 سوره بقره می فرماید: «یَا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا اسْتَعِینُوا بالصَّبْرِ وَالصَّلَاةِ إِنَّ اللَّهَ مَعَ الصَّابرِینَ؛ ای کسانی که ایمان آورده اید، از صبر و نماز یاری بجویید، زیرا خداوند با صابران است.»

در این آیه، خداوند برای عبور از مشکلات دو وسیله مهم معرفی می کند: صبر و صلاة. صبر نیز نباید صرفاً به معنای تحمل منفعلانه سختی ها تصور شود. صبر در فرهنگ قرآن مفهومی گسترده دارد و شامل ایستادگی در مسیر حق، مقاومت در برابر مشکلات، کنترل نفس و استمرار در انجام وظیفه است. رهبر شهیدمان(ره) کتابی با عنوان «گفتاری در باب صبر» دارند که پیش از انقلاب نوشته اند. مطالعه آن را به مخاطبان محترم توصیه می کنم. صبر و صابر با این معنا، محبوب خداوند متعال است و با او معیت دارد.

اگر انسان در مسیر بندگی قرار گرفت، طبیعی است که با موانع مواجه شود. اگر در مسیر اصلاح جامعه حرکت کند، با مخالفت روبه رو خواهد شد. اگر بخواهد منتظر واقعی امام زمان(عج) باشد، باید برای طولانی شدن دوران غیبت، مشکلات، تمسخرها، شبهات و تبلیغات مخالفان مکتب مهدویت نیز آمادگی داشته باشد.

از همین رو، انتظار حقیقی نیازمند صبر است. منتظر نمی تواند با نخستین مشکل ناامید شود یا با مشاهده طولانی شدن غیبت، اصل اعتقاد خود را زیر سؤال ببرد. انتظار باید با استقامت و عمل همراه باشد.

استاد شهید مرتضی مطهری(ره) نیز در بحث انتظار بر همین نکته تأکید دارند که انتظار نباید به حالتی منفی و ویرانگر تبدیل شود. انتظار سازنده، انسان را فعال، امیدوار، مسئول و آماده می کند. کسی که واقعاً منتظر ظهور است، باید در حد توان خود جامعه را به سمت ارزش هایی سوق دهد که در حکومت مهدوی تحقق کامل خواهند یافت.

ایکنا ـ با توجه به توضیحی که بیان کردید، صبر در دوران غیبت را چگونه باید معنا کرد و به طور کلی، از مجموع این مؤلفه ها در آیات یادشده، وظیفه انسان منتظر منجی موعود چیست؟

صبر در دوران غیبت به معنای بی عملی نیست. صبر یعنی در مسیر حق باقی بمانیم، حتی زمانی که نتیجه فوری آن را نمی بینیم؛ یعنی وظیفه خود را انجام دهیم، حتی اگر شرایط دشوار باشد و در برابر جریان های فکری و فرهنگی که می کوشند اعتقاد به مهدویت را تضعیف کنند، با معرفت و منطق ایستادگی کنیم.

در حقیقت، نماز و صبر دو بال برای حرکت مؤمن هستند؛ نماز رابطه انسان با خدا را مستحکم می کند و صبر توان ادامه مسیر را به او می دهد. اگر این دو در کنار یکدیگر قرار گیرند، انسان می تواند در برابر آزمون های دوران غیبت مقاومت و خود را برای روزی آماده کند که وعده الهی درباره تحقق عدالت و حاکمیت حق در سراسر جهان محقق می شود.

توجه کنید؛ خداوند متعال در کنار صبر، صلاة را مطرح می کند. یعنی موضوع عبادت و عبودیت که در آیه پنجم سوره مبارکه حمد، «إِیَّاکَ نَعْبُدُ وَ إِیَّاکَ نَسْتَعینُ» به آن اشاره کردیم و ارتباط آن را با موضوع مهدویت یادآورر شدیم، در اینجا نیز با بیانی دیگر مطرح شده است. چون نماز پیش از هر چیز، بیانگر، یادآور و مصداق عبادت الهی انسان و مظهر، مجلا و مجرای عبودیت حضرت حق جلّت شأنه و عظمته است.

بنابراین، از مجموع این مؤلفه ها می توان دریافت که منتظر حقیقی صاحب الزمان(عج) باید در چارچوب عبودیت محض الهی با استعانت از تلاوت قرآن، تزکیه، تعلیم کتاب، حکمت، صبر، ذکر و شکر، بندگی را زندگی و خود را برای ظهور منجی موعود موجود(عج) آماده کند.

با ذکر دو نکته ظریف و ژرف، این بخش از گفت وگو را به پایان می بریم. در بعضی از تفاسیر قرآن، صبر را به «صوم» تفسیر کرده اند، چون حقیقتاً روزه از مصادیق بارز صبر است. دیگر اینکه در تأویل صبر و صلاة، صبر را به وجود مبارک پیامبر اکرم(ص) و صلاة را به وجود مقدس امیرالمؤمنین امام علی(ع) تأویل و درواقع، خدا و قرآن ما را به استعانت از این دو وجود مبارک در همه شئون زندگی فردی و اجتماعی دعوت کرده اند.

انتهای پیام